ایستگاه درس(جمله و اجزای آن) قسمت دوم
ادامه جمله های چهار جزئی
نهاد+ مفعول+ مسند+ فعل هايي كه ذاتاً
اينگونه اند مثل:
پدرم را انساني فرزانه و لايق و
كارآمد در امور مديريتي مي دانند
مفعول مسند قيد
مفعول+ مسند+ افعال گذرا به مسندي كه با تكواژ گذراساز
«ان» گذرا شده اند .
مثل: كم آبي اين سرزمين را دچار
قحطي مي گرداند
نهاد مفعول مسند فعل
نهاد+
مفعول نشانه دار+ مفعول بي نشانه+ فعل هايي كه ذاتاً اينگونه اند مثل:
بهار طبيعت را زيبايي بخشيده بود.
نهاد مفعول اول مفعول دوم فعل
نهاد+ مفعول نشانه دار+ مفعول بي نشانه+ افعال گذرا به مفعولي كه تكواژ گذرا ساز «ان» را گرفته اند مثل: پرستار دلسوز بيمار را دارو و غذا خوراند
نهاد مفعول اول مفعول دوم فعل
نهاد متمم مسند فعل
جمله هاي استثنايي بي فعل
مناداها
يك جزيي
اصوات
دو جزيي
سه جزيي
براي كشيدن نمودار جمله هاي دوجزيي و سه جزيي بي فعل نمودار را به دو شاخه ي نهاد و گزاره تقسيم كنيد در زير گروه اسمي نهاد، اولين گروه اسمي را بنويسيد و گروه اسمي گزاره در صورت دو جزيي بودن جمله، يك شاخه است كه گروه اسمي دوم نوشته مي شود و در صورت سه جزيي بودن، دو شاخه مي شود كه در زير شاخه ي اول، گروه اسمي معادل فعل (يعني) مي آيد و در زير شاخه دوم گروه اسمي سوم.
مثال
سيگار كشيدن، ممنوع يقين يعني جز خدا هيچ نديدن
نهاد گزاره نهاد گزاره
 |
|||||||
 |
 |
||||||
 |
|||||||
گروه اسمي گروه اسمي گروه اسمي گروه
اسمي گروه اسمي
معادل فعل
سيگار كشيدن ممنوع يقين يعني جز خدا هيچ نديدن
نكته: براي اينكه نمونه هايي از افعال چند جزيي را در ذهن داشته باشيد مي توانيد به صفحات پاياني كتاب مراجعه كنيد. امّا حفظ كردن آنها هم دشوار است و هم غيرمنطقي. بهترين راه براي تشخيص اجزاي جمله توجّه به فعل و معناي آن است و سپس سوال كردن از فعل براي تشخيص اجزاي آن. دقّت به موارد زير شما را در تشخيص اجزاي جمله كمك مي كند.
1ـ تشخيص اينكه فعل اسنادي است يا خير. نمودار زير اين دسته افعال را مشخص مي كند.
افعال
اسنادي (بود، است، باشد، شد، مي شود، گشت، گرديد) مشروط بر آنكه معناپذير نباشند و
فعل اصلي جمله باشند نه كمكي سه جزيي مسندي مي سازند.
افعال مجهولي كه معلوم آنها گذرا به مفعول و مسند باشد. مثل: ناميده مي شود پنداشته خواهد شد
مسند چه مي شناسند؟
يكي از چهره هاي درخشان ادبيات
متمم اسم
«ناميد» و همه ي افعالي كه در اين مفهوم به كار مي روند مثل (صدا زدن، گفتن، خواندن، لقب دادن) كه جزء همراهشان مسند است و در پاسخ چه از فعل نيز مي توان به آن رسيد.
آن شهر را خرمشهر مي گفتند. چه مي گفتند؟ خرمشهر
مسند
(افعالِ كرد، نمود، ساخت، گرداند) در صورتي كه جزء همراهشان «تر» بگيرد يا بتوان با «مفعول و جزء همراهِ فعل و فعلِ است» يك جمله ي سه جزيي مسندي ساخت.
مسند
پدر فضاي خانه را از شادي لبريز مي نمايد.
(لبريزتر) ص
فضاي خانه از شادي لبريز است. ص
2ـ در صورتيكه فعل اسنادي باشد يعنی جمله ی سه جزيي مسندي بسازد، از فعل سوال كنيد چه جور؟ هرچه در جواب بيايد مسند است و بعد، از مسند و فعل سوال كنيد چه؟ يا كه؟ هرچه در پاسخ بيايد نهاد است. مانند: «پاييز، فصل زيباي طبيعت، با برگهاي نارنجي و زرد به قول مهدي اخوان ثالث پادشاه فصلهاست»
چه جور است؟ پادشاه فصلها که
پادشاه فصلهاست؟ پاييز
توضيح: در اين جملات مسند اكثراً صفت جانشين اسم است و در پاره اي از آنها اسم و ضمير به ندرت متمم هم مي تواند باشد مثل: او مريم است درختِ مو آن است روسري از ابريشم بود
3ـ گفتيم افعال بود، شد و ...) اگر معني پذير باشند اسنادي نيستند. اين افعال در معاني زير مي آيند.
بود، است
|
شد و مي شود در معناي «رخ دادن، اتفاق افتادن، به عمل آمدن، فرارسيدن، رفتن، سپري شدن» دو جزيي مي سازند و فعل ناگذرند. بهار شد (سپري شد) جنگ شد (رخ داد)
گشت، گرديد
زمين به دور خورشيد مي گردد (مي چرخد) او با پدرش در پارك گشت (گردش كرد)
نهاد قيد فعل نهاد قيد قيد فعل
مريم ايران را براي يافتن گمشده اش خواهد گشت (جستجو خواهد كرد)
نهاد مفعول قيد فعل
4ـ افعال «بود، است، شد، باشد، گشت» يا اصلي اند يا كمكي . اگر اصلي باشند،يا اسنادي اند يا غيراسنادي . كه در بالا توضيح داده شد و اگر كمكي باشند در كنار آنها فعل اصلي به صورت صفت مفعولي مي آيد.
5ـ براي يافتن مفعول از فعل سوال كنيد چه چيز را ؟ يا چه كس را ؟ اگر جوابي داشتيد پس فعل مفعول پذير است.
اسم
يا ضمير منفصل قبل از فعل مثل: او را مي شناسم
مفعول
مفعول به سه شكل در جمله مي آيد جمله اي وابسته مانند: از پدر شنيدم كه تو موفق شده اي
مفعول
ضمير متصل مانند: ديدمش كه به سمت ما مي آمد.
مفعول
اهالي معصوم زاده اش مي نامند
مفعول
آن را معصوم زاده مي نامند
توضيح: معمولاً مفعول افعالي چون شنيد، گفت، پرسيد به صورت جمله ي وابسته بعد از آنها مي آيد.
توضيح: براي تشخيص نقش ضمير پيوسته بايد آن را به صورت ضمير جدا درآورده جمله را به
نثر ساده بازگرداني كنيم. ضمير جدا هر نقشي گرفت ضمير پيوسته نيز همان نقش را
دارد. مثل: بكوبمت زان گونه امروز يال
مضاف اليه مضاف اليه
توضيح: گاهي نيز مفعول از جمله حذف است. آن هم زماني است كه «جز» يا «از» در جمله باشند در اين صورت مفعول اسم مبهم «چيزي» يا «كسي» است كه در جمله نيامده ولي بايد آن را در شمارش اجزا به حساب آوريم مثل
زهرا جز ميوه نمي خورد (زهرا چيزي را جز ميوه نمي خورد)
از اين آب بنوش (مقداري از اين آب را بنوش)
مفعول حذف
توضيح: مواظب باشيد متمم هاي قيدي و متمم هاي اسمي را به جاي متمم فعل اشتباه نگيريد و جزء اجزاي اصلي حساب نكنيد. متمم هاي قيدي قابل حذفند. و حذف آنها در جمله نقصي ايجاد نمي كند متمم هاي اسم همراه با هسته ي خود يك جزء محسوب مي شوند زيرا متمم هاي اسم نيز جزء وابسته هاي پسين اسم محسوب مي شوند.
بهتر است براي تشخيص راحت تر اجزاي جمله با تعدادي از اسمها يا صفتهاي متمم گير در اينجا آشنا شويم. راه تشخيص اينگونه واژه هاي متمم گير نيز كسره دادن به آنهاست و در ذهن آمدن سريع يكي از حروف اضافه، آنها نيز تنها بايد با يك حرف اضافه بيايند:
آشتيِ با، آگاهيِ از، ابلاغِ به، اتكا به، اجتهادِ در، احترامِ به، احتياجِ به، اختلاف با، ارتباط با، ازدواجِ با، استخراج از، استفاده از، استقبال از، اشاره به، اشتغال به، اشتهار به، اصابت به، اطاعت از، اطمينان به، از، اعتياد به، اعزام به، اقتباس از، اقدام به، الهام از، انتساب به، انتقال به، اندازه گيري با، انطباق با، بر، ايراد گرفتن به، بر، از، بازديد از، برخورداري از، بستگي به، بهره گيري از، بهره مندي از، بهره وري از، به هم زدن با، پاسخ به، پرخاش به، تشابه با، تجاوز به، از، تجليل از، تحويل به، تراز با، ترجيح به، بر، ترحّم به، بر، تفاوت با، تفهيم به، تنفّر از، توجّه به، توسّل به، توليت بر، جواب به، حاكميِت بر، حمايت از، خداحافظي با، از، خواهش از، دخالت در، دعواي با، دعوت به، دفاع از ، ديدار با ، از، رابطه با، ربط به، رحمان به، بر، رحم به، بر، روبوسي با، سازش با، سپاس از، سپاسگزاري از، سخت گيري در، سخن با، سود از، در، سهم در، شباهت به، شهرت به، صرف نظر از، صلح با، طلاق از، عادت به، عروسي با، عشق به، عنايت به، فرق با، قرض گرفتن از، قرض دادن به، قهر از، كشتي با، كمك به، گذر از، به، گفت و گو با، گله از، مباحثه با، متاركه با، مجادله با، محول به، مخالفت با، مدارا با ، مداومت در، مذاكره با، مدافعه با، مراوده با، مسابقه با، مسافرت به، مشابهت با، به، مشاعره با، مصاحبت با، مصاحبه با، مضايقه از، مطابقت با، معامله با، مقابله با، پر از، مقايسه با، مكاتبه با، ملاقات با، منظور از، مواجه با، مهارت در، نبرد با، نزاع با، نگاه به، نياز به، وابستگي به، لبريز از، سرشار از، وحشت از، وداع با، وفا به، وفاداري به، هماهنگي با، همراهي با، همكاري با، ياد از، همچنين بسياري از اسمهاي نكره با حرف اضافه از مي آيند. مردي از ايران، درختهايي از جنگل، تعدادي از حضّار
صفات و اسامي مشتق كه از افعال متمم گير ساخته مي شوند نيز حرف اضافه همان فعل را مي پذيرند مثل هراسان از جنگيدن با نازش به
حرف اضافه اي كه همواره با صفات تفصيلي مي آيد «از» است . مثل «بهتر از ... عالي تر از ...»
تنها تویی که بود و نمودت یگانه بود