سایه سار خیال

پيش مقاله
عروض و قافيه که در شعر عربي و فارسي مورد استفاده قرار مي گيرد و يکي از عناصر هنري در ساختمان شعر محسوب مي شود براي اولين بار توسط خليل بن احمد فراهيدي استخراج و تدوين شده ا ست . پس از خليل بن احمد در مورد اين فنون در شرق نزديک ( خاور ميانه ) تحقيقاتي بعمل آمده است در فاصله قرن هشتم ميلادي تا قرن سيزدهم عالماني که به زبان عربي درباره عروض و قافيه و تحقيق و اظهار نظر کرده اند عبارتند از اخفش ، صاحب بن عباد ، خطيب تبريزي ، زمخشري، مقارن همان احوال دانشمندان فارسي زبان نيز در عروض شعر فارسي به تحقيق پرداخته اند که از آن عده، بهرامي سرخسي، بزرجمهر قسيمي ، رشيدالدين وطواط ، خواجه نصير الدين طوسي، شمس الدين محمد بن قيس رازي، وحيد تبريزي ، عبدالرحمان جامي ، حسين واعظ کاشفي و سايرين را مي توان نام برد . براي سرودن شعر كهن بايد به دو نكته مهم توجه داشت كه عبارت است از
1- وزن

2-قافيه
كه بعضا در مواردي رديف هم به آن اضافه مي گردد.
وزن:
هر شعري درزبان فارسي(اعم از قصيده ، غزل، رباعي، مثنوي،تركيب بند، ترجيع بند...) داراي وزن بخصوصي مي باشد كه اگر داراي يك حرف كمتر يا بيشتر شوند شعر وزن خود را از دست مي دهد و به اصطلاح شاعران در شعر سكته ايجاد مي شود.

شعر، وزن، قافيه


اکثر صاحب نظران، شعر را سخني موزون و قافيه دار گفته اند. اصولاً شعر هميشه موزون بوده و تنها در سده اخير، اشعار بي وزن هم گفته شده است.



غرض از خيال انگيز بودن شعر چيست؟ اگر بگوييد «خورشيد طلوع كرد.» تنها خبري از طلوع خورشيد داده ايد؛ اما اگر بگوييد «گل خورشيد شكفت» علاوه بر دادن خبر، سخن شما خيال انگيز و موزون و شعر:
زيباست. خيال انگيز است چون شما پيوند نهاني زيبايي ميان خورشيد و گل را يافته و خورشيد را به گل تشبيه كرده ايد و موزون نيز هست زيرا بخش (هجاهاي) آن با نظمي كنار هم نشسته اند.





وزن:

وزن به شعر، زيبايي سحرانگيزي مي بخشد و آن را شورانگيز مي سازد. مثلاً شعر:

دانه چو طفلي است در آغوش خاك روز و شب اين طفل به نشر و نماست



اگر به صورت بي وزن درآيد زيبايي و شورانگيزي اش را از دست مي دهد:

دانه چو طفلي در آغوش خاك است اين طفل روز و شب به نشر و نماست





قافيه:

قافيه به زيبايي و خوش آهنگي شعر مي افزايد و گوش را نوازش مي دهد مثلاً:

فتنه ام بر زلف و بالاي تو اي بدر منير قامت است آن يا قيامت، عنبر است آن يا عبير





حرف:

واژه از واحدهاي كوچكتري به نام حرف درست مي شود. در قافيه و وزن شعر صورت ملفوظ حرف (واج) مورد نظر است نه شكل مكتوب مثلاً:

واژه نامه به صورت نام تلفظ مي شود و چهار حرف دارد ( نر، ا ، م ، ِ ).



حروف ملفوظ بر دو گونه اند:

1- مصوت

2- صامت



مصوت:

زبان فارسي داراي سه مصوت كوتاه َ ِ ُ ْ و سه مصوت بلند ا و ي است.



صامت:

زبان فارسي داراي 23 صامت است:

ئد(=ع)، ب، پ، ت (=ط)، ج، چ، خ، د، ر، ز، (= ذ، ظ، ض)، ژ، س (= ث، ص)، ش، غ (= ق)، ف، ك، گ، ل، م، ن، و، هر(= ح)، ي.



رديف:

كلمه يا كلماتي كه بعد از واژه هاي قافيه، عيناً تكرار مي شود.



واژه هاي قافيه:

واژه هايي است كه حروف قافيه در آخر آنها مشترك باشد.



حروف قافيه:

حرف يا حروف مشترك كه در آخر واژه هاي قافيه مي آيد. مثال:

به نام خداوند جان و آفرين حكيم سخن در زبان آفرين



آفرين رديف است و جان، زبان واژه هاي قافيه و ان حروف قافيه است.

قواعد قافيه (الف)


قافيه شعر فارسي تابع دو قاعده است:

1. هر يك از مصوت هاي ا، و به تنهايي اساس قافيه قرار مي گيرند. مثلاً:

اي چشم تو دل فريب و جادو در چشم تو خيره چشم آهو

مصوت (و) حرف قافيه است.



2. هر مصوت با يك يا دو صامت بعدش قافيه قرار مي گيرد: مصوت + صامت (+ صامت).

مثلاً: كسي دانه نيك مردي نكاشت كزو خرمن كام دل برنداشت

اشت (مصوت + صامت + صامت) حروف قافيه است. قواعد قافيه

قافيه شعر فارسي تابع دو قاعده است. اين دو قاعده كلي استثناهايي دارند كه آنها را مي توان در هفت مورد طبقه بندي كرد:



1. حروف الحاقي جزو حروف مشترك قافيه اند و رعايت آنها لازم است.

بگذار تا بگريم چون ابر در بهاران كز سنگ ناله خيزد روز وداع ياران



ار + ان حروف قافيه است: ار = حروف اصلي ( قاعده 2) ان = حروف الحاقي.



2. واژه هاي مختوم به مصوتهاي ِ ( هي بيان حركت) و ي از نظر قافيه الحاقي به شمار مي آيند.

يكي مشكلي برد پيش عَلي مگر مشكلش را كند منجَلي

َ لي حروف قافيه است: َ ل، اصلي و ي در حكم الحاقي.



3. اگر در قاعده 2 (مصوت + صامت + صامت)، مصوت كوتاه باشد و قافيه حروف الحاقي داشته باشد، اين مصوت كوتاه مي تواند متفاوت باشد. مثلاً:

سراسر همه دشت پر كُشته بود زمين چون گل ارغوان گَشته بود

ُ شت و َشت = حروف اصلي قافيه اند و ِ (هر بيان حركت) = حروف الحاقي است.



4. پسوند و پيشوند گاهي در قافيه شعر در حكم واژه قافيه قرار مي گيرند. مثلاً:

چنان صورتش بسته تمثالگَر كه صورت نبندد از آن خوب تَر

«گَر» و « تَر» پسوند هستند و بايد الحاقي به حساب آيند، اما خود واژه قافيه قرار گرفته اند.



5. اگر قبل از حروف قافيه (در قاعده 1 و 2) حرف يا حروف ديگري مشترك باشند آنها جزو حروف قافيه نيستند. مثال:

بشنو از ني چون شكايت مي كند وز جداييها حكايت مي كند

«ايَت» حروف مشترك است اما فقط َت حروف قافيه است.



6. اگر واژه هاي قافيه لفظاً يكسان ولي در معنا متفاوت باشند، قافيه درست است و جناس هم دارد:

ز هر ناحيت كاروانها روان (= رونده) به ديدار آن صورت بي روان (= روح)



7. گاه حروف قافيه در بيش از يك واژه قرار مي گيرد:

چراغ روي تو را شمع گشت پروانه مو از خال تو با حال خويش پروا، نه

در مصراع دوم، پروا + نه (پروا نيست) با پروانه قافيه شده كه حروف قافيه ا + نه است.





واژه هاي هم قافيه

در بعضي از زبانها تعداد واژه هاي هم قافيه زياد است و در بعضي كم؛ ولي در زبان فارسي نسبتاً زياد است مانند «ار» در كلمات (كار، تار، يار، نگار ... ).



قافيه مياني و دروني

گاهي قافيه را در درون مصرع يا پايان نيم مصرع نيز مي آورند. مانند اين شعر مولوي:

يار مرا، غار مرا، عشق جگر خوار مرا يار تويي، غار تويي، خواجه نگه دار مرا روح تويي، نوح تويي، فاتح و مفتوح تويي سينه مشروح تويي، بر در اسرار مرا



ذوقافيتين

گاهي شعر داراي دو قافيه پاياني است. مثلاً:

گزيد از غنيمت ظرايف بسي كز آن سان نبيند طرايف كسي


قافيه خطي

در قافيه ها علاوه بر صورت ملفوظ بايد شكل مكتوب نيز رعايت شود.

عيوب قافيه

در شعر فارسي رعايت قواعد و ضوابط قافيه الزامي است و هرچه خلاف آنها باشد غلط است. مثل قافيه كردن پُر با تَر. همچنين تكرار واژه هاي قافيه عيب فاحش به شمار مي رود مگر اين كه ابيات شعر از بيست و سي درگذرد يا قصيده دو مطلع داشته باشد.



تكرار واژه هاي غير ساده قافيه

تكرار واژه هاي غير ساده (مشتق، مركب) در صورتي كه اجزاي سازنده آنها چندان آشكار نباشد يا بتوان ميان معناي دو جزء فرقي نهاد رواست: مثلاً رنجور و مزدور، آب و گلاب.



قافيه در شعر نو

قافيه شعر نو بر خلاف شعر كلاسيك در آخر ابيات نمي آيد بلكه بستگي به مطلب دارد و الزاماً هر مطلب هم قافيه دار نيست و شاعر خود را اسير قافيه نمي سازد، معمولاً در هر مطلب دو يا چند مصرع قافيه دار مي آيد.

حرف، هجا، وزن

حرف:

تبصره 1:
چون هر مصوت بلند تقريباً دو برابر مصوت كوتاه تلفظ مي شود، در وزن شعر دو حرف به حساب مي آيد. اما مصوت كوتاه برابر يك حرف است. مثلاً: «ما» = سه حرف: م + مصوب بلند «ا» كه دو حرف به حساب مي آيد.
سَرد = چهار حرف : س + َ + ر + د

تبصره 2:
«ا» ، «و» ، «ي» در صورتي دو حرف به حساب مي آيند كه دومين حرف هجا باشند.

هجا:
هجا (بخش) يك واحد گفتار است كه با هر ضربه اي هواي ريه به بيرون رانده مي شود.

انواع هجاهاي فارسي
1- هجاي كوتاه.
2- هجاي بلند.
3- هجاي كشيده.

هجاي كوتاه: داراي 2 حرف است با علامت: U مانند: كلمات ن َ (نه)، تُ (تو).
هجاي بلند: داراي 3 حرف است با علامت: – مانند كلمات: سر، پا.
هجاي كشيده: داراي 4 يا 5 حرف است با علامت: – U مانند كلمات: نَرم ، سَرد.

تبصره ها
1. هرگاه «ن» بعد از مصوت بلند و در يك هجا (بخش) قرار بگيرد به حساب نمي آيد. مانند: جان = جا، خون = خو. اما اگر به هجاي بعد منتقل گردد به حساب مي آيد.

2. «آ» در وزن شعر سه حرف، همزه + مصوت بلند «ا» است.

وزن:
وزن شعر عبارت است از نظمي در اصوات گفتار.

عروض:
علمي است كه از قواعد تعيين و طبقه بندي اوزان شعر بحث مي كند.

واحد وزن:
واحد وزن در شعر فارسي مصراع و در شعر عرب بيت است. اما در نامگذاري اوزان شعر فارسي، طبق سنت، واحد وزن را بيت مي گيرند.


قواعد تعيين وزن: براي تعيين وزن يك شعر، بايد چهار قاعده را به كار برد:
1- درست خواندن شعر و درست نوشتن آن
2- تقطيع هجايي
3- تقطيع به اركان
4- اختيارات شاعري

درست خواندن شعر و درست نوشتن آن (استفاده از خط عروضي): براي پيدا كردن وزن يك شعر نخست آن را بايد دقيقاً روان و فصيح خواند و پس از آن بايد عين تلفظ را واضح بنويسيم كه اين خط (خط به صورت ملفوظ) خط عروضي ناميده مي شود. مانند:

طاعت آن نيست كه بر خاك نهي پيشاني
صدق پيش آر كه اخلاص به پيشاني نيست

وقتي بیت بالا را درست بخوانيم «طاعت آن» به صورت «طاعتان» و «پيش آر» به صورت «پيشار» تلفظ مي شود.

در نوشتن شعر به خط عروضي رعايت چند نكته لازم است:
1- اگر در فصيح خواندن شعر، حمزه آغاز هجا (وقتي قبل از آن صامتي باشد) تلفظ نشود در خط نيز همزه را بايد حذف كرده چنان كه در شعر فوق «طاعت آن» با حذف همزه به صورت «طاعتان» تلفظ مي شود.

2- در خط عروضي بايد حركات (مصوتهاي كوتاه) گذاشته شود.

3- حروفي كه در خط هست اما به تلفظ نمي آيد در خط عروضي حذف مي شود. مثلاً خوش = خيش نوشته مي شود.

4- مصوت، دومين حرف هر هجاست لذا حروف «و»، «ا»، «ي» فقط وقتي دومين حرف هجا باشند مصوت هستند و در حرف به حساب مي آيند. مانند: سار.

5- حروفي كه مثلاً تلفظ مي گردد بايد به صورت دو حرف نوشته شود. مانند: «عزٌت» كه بايد به صورت «عِززَت» نوشته شود.

تقطيع هجايي
منظور از تقطيع هجايي مشخص كردن هجاهاي شعر اعم از كوتاه، بلند و كشيده است. براي اين كار ابتدا بايد هجاهاي شعر را به دقت جدا و مرز هجا را با خط عمودي كوتاهي مشخص كرد. دقت شود كه به تعداد مصوتها هجا وجود دارد. ضمناً هجاهاي كشيده بايد با خط عمودي به يك هجاي بلند (سه حرف اول) و يك هجاي كوتاه (يك يا دو حرف بعد) تقسيم شوند. پس علامت هر هجا زير آن آورده شود.
مثال: مَرَنجان دِلَم را كه اين مُرغِ وَحشي
زِ بامي كه بَرخاست مُشكِل نِشينَد






نكته: هجاي پاياني اوزان شعر فارسي هميشه بلند (-) است.
- حركات (مصوتهاي كوتاه) مانند ديگر حروف هستند اما هر مصوت بلند دو حرف به حساب مي آيد. همچنين «ن» ساكن بعد از مصوت بلند در يك هجا حساب نمي شود.

تقطيع به اركان
پس از تقطيع هجايي مي بينيم كه علامت هجاها داراي نظمي هستند، نظمي تكراري يا نظم متناوب كه به صورت 4 تا 4 تا / يا 3 تا 3 تا / يا 4 تا و 3 تا / يا 4 تا و 2 تا مي باشند كه به آن تقطيع به اركان مي گوييم. مثال:




هجاهاي هر مصرع شعر فوق را اگر سه تا سه تا جدا كنيم نظمي در آنها نمي بينيم ولي اگر چهار تا چهار تا جدا كنيم نظم آنها آشكار مي شود، به اين صورت كه از تكرار چهار تار « --U- » تشكيل شده است: -U-- -U-- -U-- -U--

نكته:
اكثر اوزان شعر فارسي داراي نظم تكراري هستند و بعضي نيز نظم متناوب دارند و در اندكي اوزان نظمي ديده نمي شود. ضمناً نظم تكراري بر متناوب ترجيح دارد.


اركان عروضي
وقتي هجاهاي شعري را به اجزاي چهار تا چهار تا، يا سه تا سه تا، يا چهار تا و سه تا به نحوي كه نشان دهنده نظم آنها باشد، جدا كرديم ساده تر اين است كه به جاي هر يك از اجزاي چهار يا سه هجايي معادل آنها را بياوريم.

در عروض عربي و فارسي، هم وزن هجاهاي جدا شده هر مصراع را (كه نمايانگر نظم وزن هستند) از «فعل» ساخته اند، في المثل «فعولن» را هم وزن «--U» آورده اند، اين قالبها را اركان عروضي ناميده اند. مهمترين اركان عروضي فارسي 19 تاست.

الف) اركاني، كه در آغاز و ميان و پايان مصراع مي آيند:
1- فاعلاتن = -U--
2- فاعلن = -U-
3- مفاعيلن = U---
4- فعولن =U--
5- مشتفعلن = --U-
6- مفعولن=---
7- فعلاتن =UU--
8- فعلن =UU-
9- مفاعلن =U-U-
10- مفتعلن =-UU-
11-فع لن =-- ( = فاعل )

ب) اركان غير پاياني، كه در آخر مصراع قرار نمي گيرند:
1- فاعلاتُ = -U-U
2- فعلاتُ =U-UU
3- مفاعيلُ =U—U
4- مستفعلُ =--UU
5- مفعولُ =--U
6- مفاعلُ =UU-U

ج) اركان پاياني، كه فقط در آخر مصراع مي آيند:
1- فَعَل =U-
2- فع =-

چگونگي تقطيع شعر به اركان

ابتدا شعر را تقطيع هجايي مي كنيم سپس هجاها را به صورتي كه نظم آنها مشخص شود با خط عمودي پر رنگ تري به اجزاي 3 يا 4 هجايي تقسيم مي كنيم، آنگاه با مراجعه به اركان معادل آن اجزا را زيرش مي نويسيم. مثال: اگر هجاهاي شعر زير را به صورت چهار تا «--U» تقسيم كنيم با مراجعه به اركان مي بينيم كه معادل «--U» ركن فعولن است كه آن را زير هر «--U» مي نويسيم:

مرنجان* دلم را* كه اين مر* غ وحشي
--U --U --U --U

فعولن فعولن فعولن فعولن


اختيارات شاعري

شاعر در سرودن شعر اختياراتي دارد كه به ضرورت از آنها استفاده مي كند و بر دو گونه است:

1- اختيارات زباني

2- اختيارات وزني

اختيارات زباني

در هر زباني بعضي كلمات داراي دو يا چند تلفظ هستند و گوينده اختيار دارد هر كدام را كه مي خواهد به كار ببرد و بر دو نوع است:



1- امكان حذف همزه:

اگر قبل از همزه آغاز هجا، حرف صامتي بيايد، همزه را مي توان حذف كرد. مثلاً: «در آن» را بگوييم «دران» « -U »

2- تغيير كميت مصوتها:

شاعر در موارد خاصي مختار است كه به ضرورت وزن شعر، مصوت كوتاه را بلند و يا مصوت بلند را كوتاه تلفظ كند:

الف) بلند تلفظ كردن مصوتهاي كوتاه:

مصوت كوتاه پايان كلمه، كسره اضافه و «و» عطف را مي توان بلند حساب كرد. مثلاً: «تُ U» را بگوييم «تُ -»



ب) كوتاه تلفظ كردن مصوتهاي بلند:

هرگاه كلمه اي به مصوت «و» يا «ي» ختم شده باشد و پس از آن مصوت ديگري آمده باشد، شاعر اختيار دارد كه اين دو را كوتاه تلفظ كند و صامت "ي" را ميان دو مصوت بياورد كه آن را "ي" ميانجي مي نامند.

مثال: براي كوتاه تلفظ كردن مصوت بلند «و» و + ي ميانجي + مصوت



آ* ر زو* يي

- U* * U - -

اختيارات وزني

اختيارات وزني امكان تغييرات كوچك در وزن را به شاعر مي دهد و بر چهار گونه است:



1- بلند بودن هجاي پايان مصراع:

آخرين هجاي هر مصراع بلند است اما شاعر مي تواند به جاي آن هجاي كشيده يا كوتاه بياورد.


2- آوردن فاعلاتن ( --U- ) به جاي فعلاتن ( --UU ) در آغاز وزن.

مثال:

اَز دِ لُ جان شَ رَ ف صُح بَ تِ جا نان غَ رَ ضست
-U - - U U -U - U U - - U U –

هَ مِ آنَست و گَر نَ ن دِ لُ جان اين هَ مِ نيست

چنان كه مي بينيد وزن مصراع اول اين شعر با --U- (فاعلاتن) شروع شده و حال آن كه در اصل وزن --UU (فعلاتن) بوده است.

3- آوردن يك هجاي بلند در مقابل دو هجاي كوتاه ميان مصراع UU = -

4- قلب:

شاعر به ضرورت وزن مي تواند يك هجاي بلند و يك هجاي كوتاه كنار هم را جا به جا كند U- = -U

تقطيع شعر با اختيارات شاعري

در اختيارات شاعري يك راه تشخيص، استفاده از گوش است و راه دوم، روش ساده مقايسه هجاهاي دو مصراع يك شعر است. مي دانيم كه ترتيب و تعداد هجاهاي كوتاه و بلند يك مصراع شعر در تمام مصراعهاي ديگر عيناً رعايت مي شود حال اگر يك يا چند هجاي مصراعي با معادلهايشان در مصراعهاي ديگر مطابقت نداشته باشد بايد آن را از طريق اختيارات شاعري با بقيه تطابق دارد وگرنه وزن شعر مختل مي شود.